Żydowski Instytut Historyczny / Jewish Historical Institute, kwiecień 2026
Żydowski Instytut Historyczny zaprasza na seminarium naukowe, które poprowadzi dr hab. Tadeusz Cegielski.
Z punktu widzenia rozważań prelegenta, które dotyczą relacji pomiędzy kabałą a wolnomularstwem, istotne znaczenie ma konstatacja, iż zarówno w dobie renesansu, jak i w XVII wieku, kiedy narodziła się doktryna różokrzyżowców, chrześcijańska formuła kabały stanowiła ważny element – przecież tylko jeden z wielu – nowożytnej heterodoksji oraz szerokiej tradycji ezoterycznej. Kabała chrześcijańska pozostawała w nieustannym dialogu z neoplatonizmem, filozofią hermetyczną, alchemią, astrologią czy dyscyplinami magicznymi. Swoją rangę ma również fakt, że chrześcijańska wersja kabały rodziła się równolegle i niezależnie od jej właściwego, żydowskiego pnia.
Wydarzenia polityczne schyłku XV wieku sprawiły wszakże, iż myśl rozwijająca się dotąd w zamkniętych ośrodkach kultury żydowskiej w Hiszpanii, wskutek wypędzenia Żydów z tego kraju w 1492 roku, znalazła szerszy rezonans w świecie łacińskim. Wyświetlenie związków masonerii z kabałą – w obu jej wersjach, hebrajskiej i łacińskiej, chrześcijańskiej – wymaga ujęcia fenomenu wolnomularstwa w szerokim kontekście nurtów i tradycji ezoterycznych. Pójścia śladem włoskiego filozofa i wolnomularza, Giuliano Di Bernardo (ur. 1939), autora traktatu Filosofia della Masoneria (1987). Uczony zauważa, że masoneria ani nie jest systemem filozoficznym, ani też nie stworzyła skończonego systemu:
„Wolnomularstwo stanowi pewną koncepcję człowieka – konstatuje – zgodnie z którą powinien on dążyć do osiągniecia celów etycznych, nacechowanych pierwiastkiem transcendencji – a to dzięki obrzędom wtajemniczenia. […] Zasada wtajemniczenia, zakorzeniona w odwiecznej Tradycji ezoterycznej jest właśnie tym, co stanowi o wyjątkowości wolnomularstwa, i co pozwala odróżnić je od wszystkich innych koncepcji człowieka (religijnych lub świeckich)”.
W podobnym ujęciu fenomenu masonerii niżej podpisany znajduje jedną z przyczyn, dla których ruch ten od swych początków w XVII wieku nie tylko inspirował się kabałą, ale też poszukiwał wspólnych źródeł z mistyką żydowską. W kolejnym, XVIII stuleciu, prawdziwe czy tylko domniemane związki rodzącej się masonerii spekulatywnej ze świętą kabałą stanowiły istotny element legitymizacji nowego ruchu w oczach brytyjskich elit.
***
Fot.: Żydowski uczony trzymający kabalistyczne drzewo życia. Rycina z książki Paulusa Riciusa „Portae lucis” (Augsburg 1516), będącej łacińskim przekładem dzieła Josefa ben Abrahama Gikatilli „Szaare ora” („Bramy światłości”) (The British Museum, domena publiczna).
